مقدمه

پاوه سرزميني است شگرف ، سرزميني است آباد ، آنجا كه خداوند نعمتش را در هيات چشمه ها ، رودها ، سراب ها و كوهها به اين سرزمين ارزاني داشته است ، سرزميني سبز و آباد ، جوان  و مستعد .

كوههاي كه استوارانه بر زمين دوخته شده اند (والجبال اوتادا ) و مردماني نستوه كه فرهنگ هزار ساله خويش را در نهان خانه سينه به همراه دارند . پاوه شهريست پر اما خالي ، خالي از توسعه ، پر از باروري و خالي از شكوفايي ، چشم به آينده دوخته است تا در دامن مدرنيسم مخربي كه فارغ از مديريت است و عاري از تخصص غرق نشود . واينگونه پاوه به دستان تلاشگري اميد دارد كه با شناخت ، باز آموزي ، شناساندن و خلق عرصه هاي ماندگار اين سرزمين آبادانيش را امتداد و شناسايي اش را توسعه بخشند .

توسعه در جوامع امروزي ، نيازي غير قابل انكار است . توسعه در تمام ابعاد آن ، اجتماعي ، اقتصادي ، شهري و .... اما بايد اذعان داشت توسعه انساني ، فرهنگي ارجح بر تمام جوانب آن مي باشد . رشد فرهنگ به معناي عام آن و گذر به مراحل فرا مدرن امروزي و تمهيداتي كه براي گام نهادن به آينده به كار مي بنديم بدون نگرش منطقي و كار اصولي و پايه اي امكان پذير نخواهد بود .

آموزش نسل امروز براي فردا ، شناخت نياز براي خودكفايي و ..... همگي منوط به آموزش انساني و توسعه مردمي است . اهميت فرهنگ توسعه پذيري كم از خود توسعه نيست و اين مهم نيز خارج از شناخت انسان و محيط پيرامون و روابط آن نيست . مهمترين سازوندي كه در تسهيل توسعه بخصوص در پاوه موثر است ،شناخت محيط و درك نياز و به تبع آن مطالعات در اين باره خواهد بود . تا بتواند با بازتابي مناسب از آنچه هست ، نيستهاي لازم را به عرصه وجود فراخواند و اين كار چيزي جز اهميت دادن به توسعه علمي و تلاش براي گسترش مناسبات علمي بين خرده فرهنگهاي شهري اقشار مختلف و درك پيشينه ي در خوري از منطقه نيست .

بر خود لازم مي دانم از دست اندركاران برگزاري چنين همايشهاي كه در رابطه با شناخت نيازها وتسهيل توسعه در خور منطقه بوده  صميمانه سپاسگزاري نمايم.

شناخت زمين شناسي يك منطقه از ضروريات علمي و عملي در ساخت و سازها و توسعه شهري ، منابع كانيايي ، سيماهاي زمين ريختي ، تفكيك جاذبه هاي طبيعي ، علمي و ........  است . اساساً زمين شناسي و گرايشهاي مرتبط با آن مانند آب شناسي ( آبهاي زير و روزميني ) و زمين شناسي مهندسي در محدوده شهري نقش بسزايي در سلامت شهروندان و حريم شهر و ايمني سازه ها دارند .

در اين مقال سعي داريم مخاطرات طبيعي كه زندگي شهرنشيني پاوه و حوضه جغرافيايي آن را تهديد مي كند   هرچند جزيي به آن بپردازيم .

با توجه به اينكه امروزه مكان يابي براي شهر نشيني و توسعه فضاي شهري توسط وزارت مسكن و شهر سازي با توجه به فاكتورهايي كه در هر حال رفاه و امنيت شهروندان را در نظر داشته باشد صورت مي گيرد اما در مورد شهر پاوه و جديدا توسعه بافت شهري آن از اينگونه ساز و كارها خبري نيست و يا حداقل آنها در اينگونه ساخت و سازها رعايت شده است .

شهر پاوه را از نظر چند مخاطره طبيعي مورد بررسي قرار مي دهيم .

1-  قرار گرفتن شهر و محدوده ي شهرستان در محاصره دو گسل واز نظر تقسيم بندي در منطقه اي با پهنه ي  لرزه خيزي بالا (نقشه گسل ها و نقشه پهنه بندي خطر زمين لرزه در منطقه زاگرس ) پيوست مي باشد .

2-    وجود فرآيندي به نام لغزش (slump)

3-     ريزش واريزه ها در امتداد شيب زياد منطقه

4-    وجود سيلابهاي موقت و فصلي  .

البته در تمام موارد بالا سازوندي كاهنده و كارا يا تاثير گذار در مقابله با اينگونه مخاطرات در نظر گرفته نشده است و يا خيلي كم و پاسخگو نيست .

 بحران به تغيير ناگهاني ، شديد تر از حالت عادي ، غافلگير كننده و تهديد آميز اطلاق مي شود كه همواره يا به طور طبيعي ويا به وسيله بشر به وجود مي آيد وسختيهايي رابه جامعه انساني تحميل مي كند ، كه براي بر طرف كردن آن نياز به اقدامات اضطراري ، اساسي و فوق العاده مي باشد.  كه در هر شهر براي مقابله با اين گونه خطرات بايد كميته بحران وجود داشته باشد آيا در شهر ما اين گونه كميته ها وجود دارند يا خير . اگر وجود دارند، برخورد آنها با وضعيت اسفناك خيابانها( تردد - چاله چوله ها - پاركينك - چراغ رهنما )و آلوده شده و گلي شدن آب شرب تمام شهر به مدت نزديك به 30 تا 40 ساعت و لغزش زمين شهرك نهضت سواد آموزي چگونه بوده است .آيا توانسته اند  اقداماتي  اظطراري و يا اساسي و فوق العاده انجام دهند و يا در فكر ......... هستند .

1-  لرزه خيزي

سرزمين ايران در بخشي از كره زمين قرار گرفته است كه از ديدگاه زمين ساختي و لرزه خيزي سرزميني ناآرام و پر تكاپوست . خاستگاه بيشتر زلزله هاي ايران ناشي از جنبش گسله هاست .بنابراين شناسايي محل گسله ها حائز اهميت است. كمربند چين خورده ي زاگرس يكي از چهار كانون بزرگ لرزه خيزي ايران مي باشد كه شهرستان پاوه جزئي از اين كمربند چين خورده است. در مناطق اطراف شهرستان گسله هاي فعال با قدمت ايجاد زمين لرزه هاي شديد وجود دارند و نشان از نا آرام بودن منطقه دارد . گسله مورد بحث ما كه در محدوده شهرستان پاوه مي باشند دو گسل بوده و در نقشه ي پيوستي به خوبي معلوم مي باشند .

اگر طول گسل فعال مورد بحث در نظر گرفته شود از رابطه ي مقابل مي توانيم بزرگي زلزله را پيش بيني نماييم

به اين صورت كه M=5/4+log L كه در اينجا L طول گسل فعال منطقه مي باشد . اگر طول گسل را در حدود 30 كيلومتر در نظر بگيريم بزرگترين زلزله اي كه مي تواند در منطقه ايجاد شود برابر خواهد بود با نزديك به 6 درجه در مقياس ريشتر اين در حالي است كه گسل منطقه  فعال باشد.درنظر مي گيريم كه گسل از زمانهاي زيادي تا به امروز فعاليت نداشته است و نيز ميزان جابجايي آن در طول زمان زياد تقريبا خيلي كم بوده كه اين نيز بازهم خطرناك است بطوري كه در بعضي از مناطق ممكن است كه در يك بازه نبود لرزه اي زمين لرزه اتفاق بيفتد .

زلزله يا Earthquake عبارتست از تكانهاي ناگهاني و شديد زمين در اثر ميزان زيادي از انرژي آزاد شده از اعماق زمين در واحد زماني خيلي كم .

عوامل ايجاد كننده زمين لرزه 1- حركت ورقه هاي ليتوسفري 2- ايجاد گسلها يعني شكستگيهايي كه در اثر آزاد شدن انرژي در داخل زمين ايجاد مي شوند . كه در اينجا مي توانيم بگوييم كه زلزله باعث ايجاد گسل و گسل سبب ايجاد زلزله مي شود .

به گواهي مدارك موجود اعم از نقشه و نمودار و آمارزمين لرزه هاي روي داده  شهرستان پاوه به تفكيك مناطق با خطر لرزه خيزي بر روي پهنه اي با خطر لرزه خيزي بالا قرار دارد .  به اين صورت كه مناطق در خطر لرزه خيزي به 1- پايين 2-  نسبتاً پايين 3- متوسط 4-  نسبتاً بالا 5-  بالا 6-  بسيار بالا  تقسيم بندي

مي شوند . با نگاهي ساده در مي يابيم بدون اينكه خود آگاه باشيم بر روي چه منطقه ي خطرناكي سرمايه گذاري كرده وزندگي مي كنيم و در زندگي و بحث هاي روزانه حتي به آن هم نمي انديشيم .

با توجه به اينكه شهر پاوه از يك بافت كاملاً قديمي قصبه اي به يك شهر به صورت امروزي رسيده است ممكن است بر ساخت و سازهاي گذشته خرده نگيريم اما امروزه با پيشرفت علم در رابطه با شهر سازي و مكان يابي براي شهر سازي ، ديگر جايي براي ساختن حتي يك ساختمان كم مقاوم يا غير مقاوم  در مقابل زلزله و يا منطقه اي كه بدون هيچ گونه مطالعاتي زمين شناختي به عنوان مسكوني در آيد وجود ندارد  .

با علم به لرزه خيزي بالاي منطقه تداوم ساختمان سازي با همان رويه ي قبلي و سنتي ادامه دارد و كمتر سخت گيري از جانب اولياي امور در اين رابطه صورت مي گيرد و يا اگر فردي اصول اوليه را نيز رعايت نكرده باشد نهايتاً اورا جريمه نموده و جواز پايان كار صادر مي شود . درآمد شهرداري اضافه شده و زمينه براي نابودي سرمايه و جان و مال افراد فراهم شده است. فرد غافل از اينكه با اين كار خود را گول زده نه شهرداري و مهندس ناظر ، با دست خود گور خود را كنده است . همانطور كه در اغلب زمين لرزه ها مي بينيم خانه كه مامن و ايمن گاه انسان است به سبب بلاهت بلاي جان او مي شود . در اين جا نقش مهندسين ناظر در دو حالت 1- مكان يابي دقيق براي احداث منزل يا منازل مسكوني 2- آگاهي دادن و اجبار به فرد براي رعايت اصول مقاوم سازي ساختمان در مقابل زلزله برجسته مي شود . با توجه به اينكه دوره اي براي بازگشت زلزله محاسبه مي شود و نيز اينكه در گذشته هاي نه چندان دور در اين منطقه زلزله هاي قوي درحدود 5ريشتر و بالا ثبت شده است مي توان محاسبه نمود كه هر آن و لحظه احتمال خطر وجود دارد .

با توجه به اينكه لرزه نگاري در محل فرمانداري پاوه وجود دارد و اطلاعات حاصل از آن مستقيماً از طريق فكسي كه به آن متصل است به مركز لرزه نگاري كرمانشاه فرستاده مي شود و مسئولان امر و دست اندركاران از اين اطلاعات بي بهره اند تا اگر مورد تقريباً حاد پيش آمد در فكر چاره جويي باشند . من شخصاً چندين بار به فرمانداري مراجعه نموده براي اينكه از كار لرزه نگار و فعاليت و چگونگي ثبت امواج توسط آن براي بچه هاي پيش  دانشگاهي اجازه بازديد بگيرم و يا خود از فعاليت آن باخبر باشيم كه مي گفتند به ما مربوط نيست و لرزه نگار مال سازمان زمين و مسكن است و يا در دفعات بعد جوابهاي سربالا ميدادند كه ما هم از پيگيري منصرف شديم .

در آماري كه به پيوست مي باشد از سال 1900 تا سال2000 و به بعد با توجه به طول و عرض جغرافيايي محل (پاوه و حومه ) لرزه هايي با قدرت بالا در منطقه احساس شده است كه با هر لرزه اي موقعيت گسل منطقه تغيير نموده و امكان فعاليت آن را بيشتر مي كند اگر با نموداري بتوانيم در هر بار لرزه منطقه فعاليت گسل را اندازه گيري نماييم و يا ميزان جابجايي آن را بسنجيم ، مي توانيم از وقوع حادثه اي دهشتناك باخبر شده و تا حد امكان چاره جويي نماييم . پس اطلاعات ارسالي لرزه نگار بيشتر به درد ما مي خورد تا كرمانشاه و كميته بحران آنجا . و همچنين همانطوري كه در بالا اشاره گرديد منطقه كامياران و گسل بزرگ منتهي به منطقه صحنه كه زلزله هاز مخربي را ايجاد نموده اند با هر بار فعاليت آنها امكان ايجاد وضعيت جديد در گسله پاوه ايجاد مي شود .

2- SLUMP   (لغزش)

پديده اسلامپ به لغزش توده سنگها يا مواد نرم در امتداد يك سطح منحني را گويند . معمولا مواد تشكيل دهنده اسلامپ حركت سريع داشته و چندان دور نمي شوند . اين شكل از حركت ثقلي مخصوصاً در جاهايي كه مواد به هم چسپيده اند مانند رس كه ضخامت داشته باشد اتفاق مي افتد .

سطح شكستگي زير قطعه لغزش اصولاً قاشقي شكل و به سمت بالا يا خارج مقعر است (شكل پيوستي ) پس از حركت ، پرتگاه هلالي شكلي در پيشاني آن به وجود مي آيد و سطح فوقاني قطعه لغزيده به طرف عقب كج مي شود .

لغزش هنگامي روي مي دهد كه شيب دامنه زياد بوده (نزديك به 4 درجه ) مواد موجود در بخش فوقاني دامنه به وسيله مواد موجود در قاعده آن نگه داري مي شوند  . چنانچه مواد زيرين حركت كنند مواد بخش فوقاني ناپايدار شده نسبت به نيروي جاذبه عكس العمل نشان مي دهند .

اين نوع لغزش در جايي كه مواد ضعيف و غني از رس در زير لايه هاي سنگي و ماسه اي قرار گيرند اتفاق

مي افتد. نفوذ آب از لايه هاي فوقاني مقاومت رس زيرين را كاهش داده و باعث لغزش دامنه مي شود .

دليل ذكرمقدمه اين بود باتوجه به اينكه منطقه غالبا شيب دار و شيب زياد مي باشد و خاكبرداري اصولي در هنگام پي ريزي ساختمان صورت نمي گيرد تا به سنگ بستر يا به اصطلاح قسمت سخت زمين برسد  ممكن است در نقاط مختلف شهر با اين حال روبرو شويم  . همانطوري كه چند سال پيش در شهرك نهضت چنين حالتي را ديديم . اگر وقوع لغزش را به لرزه خيزي منطقه اضافه كنيم تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .

محل مورد اشاره (شهرك نهضت ) ساخت و ساز آن بر روي خاك آماده صورت گرفته بدون اينكه حاصل خاكبرداري به سنگ بستر رسيده باشد . پس بايد انتظار لغزش را نيز داشته باشيم . حال نقش سازمان زمين و مسكن و مهندس ناظر شهرداري چيست تو پيدا كن پرتقال فروش را .

با توجه به بارندگي هاي زياد و ناپايداري زمين ، تخللخل زياد محل ، شيب زياد بيشتر از 4 درجه ، ضخامت زياد توده رسي پي محل ، وجود نيرو بار زياد بر روي منطقه سست ،  همه دست به دست هم داده و سبب اين پديده شده اند . بدين صورت كه خاك رس در اثر تخلخل لايه هاي بالايي كاملاً آبگيري كرده و ايجاد حالت خميري يا صابوني شده است و توده هاي خاك بالايي در جهت شيب زمين و لغزنده بودن لايه پاييني (رس) به سمت پايين جابجا شده اند .

اينگونه در نظر مي گيريم كه ارگانهاي مسئول ، بر مشكلات ساخت و ساز محل واقف بوده اند چرا تدابير محافظتي براي جان و مال شهروندان نينديشيده اند .

بي توجهي به مسئله ريزش و لغزش و عدم محاسبه شيب دقيق مي تواند خسارات فراواني را به همراه داشته باشد همانگونه كه شاهديم و هر روز در اخبار جهان به ان اشاره مي شود مثلا در پرو كه سبب نابودي روستايي شد و نزديك به 1700 نفر مدفون شدند .

مطالعه حركات دامنه اي در كارهاي مهندسي سبب جلوگيري از خسارات وارده و يا كاهش آنها به حداقل

 مي شود . امروزه به روشهاي مختلف كوشش مي شود كه شيب هاي تند تثبيت شده و آثار نامطلوب لغزشها ازبين برود .

1-    ايجاد ديوار حايل

2-    استفاده از تورهاي سيمي

3-    محاسبه دقيق شيب بريدگيها

4-    ايجاد زهكشي مناسب براي تخليه آب اضافي

5-    به حداقل رساندن شيب محل با خاكبرداري اصولي

6-    ادامه خاكبرداري تا رسيدن به سنگ بستر

و بسياري اقدامات پيشگيرانه ديگر .

كه اميدواريم با تصميم گيري اصولي مسئولين امر ديگر شاهد وقوع چنين حوادثي نباشيم .

3- ريزش واريزه ها در امتداد شيب زياد

ارتفاع شهر پاوه در حدود 1530 متر از سطح در يا مي باشد كه در بعضي نقاط اين ارتفاع بيشتر و در بعض جاهها كمتر مي باشد . حال بعضي از محله هاي پاوه در ارتفاع بالا با خطر ريزش رسوبات كنده شده و تخريبي سنگهاي ديگر مواجه مي باشند .

بدين صورت كه در بارندگي هاي زياد آب بيشتري در داخل خاك نفوذ نمي كند و بنا به ميزان تخلخل ، آب وارد فضاهاي خالي مي شود پس اگر شيب زياد بوده و بارندگي شديد و مداوم ، آب شروع به جاري شدن مي كند حال در مسير آب با وجود آبگيري زياد لايه هاي پاييني و پر شدن آنها حالتي لغزنده و ليز پيدامي كنند و خود سيلاب ايجاد شده از عدم نفوذ آب به داخل زمين سبب كنده شده توده هاي خاك و سنك موجود در مسير خود شده و آنها را به سمت پايين كه همان منازل مسكوني و غالباً كم مقاوم باشند هدايت مي كند .كه اگر سيل بند يا محافظ وجود نداشته باشد خساراتي را به ساختمانهاي مسكوني وارد نموده و  حتي جان افراد را تهديد مي كند . در چند مسير محله هاي پاوه چنين حالتي وجود دارد اما خداي خواسته تاكنون ميزان بارندگي در اين منطقه خيلي زياد ، شديد و مداوم نبوده كه چنين حالتي را ايجاد نمايد اما بايد گوش به زنگ بود و راه چاره اي انديشيد چرا كه خطر در طول حيات يك فرد ممكن است فقط يكبار او را تهديد نمايد كه آن يكبارشايد به قيمت جان ومال فرد تمام شود .

با ايجاد سيل بندهاي متناوب در محله هاي مختلف شهر و كندن كانالهايي جهت هدايت جريان آب به سمت پايين به راحتي مي توانيم از اين تهديد طبيعي جلوگيري نماييم .

4- سيلابهاي موقت و فصلي

عدم و جود بارندگي هاي شديد و طولاني و وجود منطقه ما در يك تقسيم بندي بارش به منطقه تقريبا نيمه خشك و شيب زياد منطقه كه به طور طبيعي سبب هدايت جريان سيلاب ايجاد شده به سمت پايين دست مي شود از اين بلاي طبيعي در امان باشيم . اما بازهم با توجه به شرايط اقليمي و طبيعي در بعضي مواقع در اثر كمترين بارندگيها وضعيت مختل مي شود .

اميدواريم در هر منطقه اي با تشكيل كميته هاي بحران با مديريت دقيق و به جا و استفاده از افراد دلسوز و كارا و كاردان هرچه بهتر و بيشتر در خدمت رساني به احاد جامعه در مواقع لازم و ضروري و حاد كوشا باشيم .

به اميد آنروز كه بلاي طبيعي بلاي جانمان نشود و در اثر كوچكترت تغييرات محيط خنمان ما در معرض تهديد قرار نگيرد .

مقاله فوق در فراخوان مقاله در سال ۸۴ در شهرستان پاوه رتبه اول را كسب نمود .

منابع مورد استفاده

1-    مباني زمين شناسي                                                      دكتر رسول اخروي

2-    پايگاه ملي داده هاي علوم زمين به آدرس                       www.ngdir.ir

3-    سازمان زمين شناسي كشور  به آدرس                            www.gsi.com

4-    جزوه ژئوفيزيك                                                         دكتر عبدالمجيد يعقوب پور

5-    جزوه لرزه خيزي استان كرمانشاه                                   دكتر موسوي و فريبا ايزدي

6-    زمين شناسي ايران                                                      دكتر درويش زاده